Að meta málþroska barna af erlendum uppruna

Þegar færni og framfarir barns sem er að læra annað tungumál  er metið er mikilvægt að skoða alla þroskaþætti. Barn sem talar ekki málið sem er alls ráðandi í leikskólanum hefur ekki sömu möguleika og önnur börn til þess að efla alla þroskaþætti því málþroskinn er svo samofinn annarri færni. Vitsmunaþroski getur t.d. tafist umtalsvert þar til barnið hefur náð færni í íslensku, einnig hefur það áhrif á tilfinninga- og félagsþroska barna þegar þau geta ekki skilið það sem fram fer eða tjáð sig um það. Barn sem hefur ekki áhuga eða getu til þess að leika sér við önnur börn, er feimið eða óframfærið getur auk þess orðið tímabundið á eftir í líkamlegum þroska. Því er nauðsynlegt fyrir kennara að fylgjast vel með færni barnsins á öllum þessum sviðum, þar sem allir þroskaþættir eru tengdir og háðir hver öðrum.

Rétt er að gefa börnum góðan tíma til að aðlagast vel í leikskólanum og öðlast öryggi í hópnum áður en farið er að gera kröfu um að þau tjái sig á íslensku. Börn þurfa tíma til að læra nýtt mál, læra á nýtt umhverfi, kynnast nýju fólki og öðru vísi samskiptum en þau þekkja. Ótalmargir þættir hafa áhrif á það hversu langan tíma það tekur fyrir börn að tileinka sér nýtt mál og er gott að hafa það í huga þegar verið er að meta málþroska barna af erlendum uppruna. Sjá íslensku sem annað mál.

Gott heildstætt mat á þroska barns felur í sér aukinn skilning á því hvernig barn lærir og þroskast og niðurstöður þess hafa áhrif á það hvaða leikefni, kennsluaðferðir og verkefni henta barninu best, bæði einstaklingslega og í barnahópnum. Til þess að geta gert markvissa og góða einstaklingsáætlun þurfum við að hafa skoðað færni barnsins, styrkleika og veikleika út frá öllum þroskaþáttum.
Mikilvægt er að hafa eftirfarandi í huga þegar meta á færni barns sem er að læra íslensku sem annað mál en margir þættir geta haft áhrif á niðurstöður matsins:

• Erfitt er að nota stöðluð matstæki sem ætluð eru börnum sem eru fædd og uppalin í íslensku málumhverfi.

• Matið þarf að fela í sér athugun á færni barnsins í öllum þáttum dagskipulags og vera í samræmi við námskrármarkmið leikskólans. Slík heildarmynd af færni barnsins gefur okkur betri forsendur til þess að meta hvort um sé að ræða seinkun í almennum þroska eða ákveðið stig í máltöku annars máls.

• Metið barnið ávallt í samvinnu við foreldra 
  - þeir eru fyrstu kennarar barnsins
  - þeir þekkja barnið best
  - þeir geta hjálpað okkur að meta stöðu barnsins í móðurmálinu
  - vinnið einstaklingsáætlanir fyrir börn í samvinnu við foreldra þannig að markmið í kennslu íslensku séu öllum ljós og foreldrar viti hvernig þeir geta haldið áfram að vinna heima með barninu.

• Börn sem eru nýbyrjuð í leikskóla og jafnvel nýkomin til landsins úr erfiðum aðstæðum, geta átt í miklum tilfinningalegum erfiðleikum. Kennarar þurfa að vera meðvitaðir um aðstæður barna og gera sér grein fyrir áhrifum tilfinningalegrar vanlíðunar á hæfileika þeirra til þess að öðlast nýja færni og aðlagast nýjum aðstæðum. Sjá fyrsta viðtal.

• Þegar verið er að meta barn og vinna einstaklingsáætlun skal hafa í huga hvort barnið er:
   - byrjandi í íslensku?
   - lengra komið í íslensku?
   - mjög fært í að skilja og nota íslensku?

Hvaða matstæki er hægt að nota?
Kolbrún Vigfúsdóttir hefur unnið gott tæki til að meta stöðu tvítyngds barns í íslensku. Þessi aðferð tekur til margra þátta í daglegu starfi leikskólans og tekur nokkurn tíma í vinnslu en gefur góða mynd af færni barnsins í íslensku.  Sjá
STAÐA-FRAMFARIR-FRAMHALD. Handbók fyrir leikskóla um mat á framförum tvítyngdra barna í íslensku.

Hér er að finna matslista á ensku en hann er ætlaður til að meta málþroska barna sem ekki eiga ensku að móðurmáli. Sömu þætti þarf að skoða þegar verið er að meta málþroska barna sem ekki eiga íslensku að móðurmáli.

Stutt athugun á málnotkun barns
Með þessari aðferð er ekki farið í málnotkun eða færni af mikilli dýpt en hægt er á einfaldan hátt að varpa ljósi á hvernig barnið notar tungumálið, íslensku eða móðurmálið, í leik og samskiptum. Eins hvort málið er bara notað í ákveðnum samskiptum eða á ákveðnum svæðum í leikskólanum. Ef þetta er gert reglulega, skráningum haldið til haga og niðurstöðurnar skoðaðar, er hægt á fljótvirkan hátt að fylgjast með þróun tungumálsins hjá barninu.
Sjá stutt athugun