Fjölbreytt móðurmál

Móðurmál barna er það tungumál sem þau læra fyrst í samskiptum við foreldra sína en börn geta átt fleiri en eitt móðurmál.  Móðurmál hvers barns er því afar mikilvægt og lykillinn  að samskiptum við þá sem barninu þykir vænst um og standa því næst. Máltaka móðurmáls hefst strax í móðurkviði en miklu skiptir að hvetja foreldra  til að nota og örva móðurmál barna sinna strax frá fæðingu. Hér má finna bæklinga fyrir foreldra tvítyngdra barna um mikilvægi móðurmáls    og hagnýt ráð fyrir foreldra til að örva móðurmál

Góður grunnur í móðurmáli hefur margvísleg áhrif á þroska barna m.a. stuðlar hann að sterkri sjálfsmynd og að barnið skynji sig sem mikilvægan hluta af heild. Gott móðurmál barna er mjög mikilvægt fyrir samskiptin í fjölskyldunni en í gegnum samræður innan fjölskyldunnar læra börn að ræða um tilfinningar, siði og venjur í fjölskyldum, menningu, hefðir og allt sem tilheyrir fjölskyldulífinu. Góður grunnur í móðurmáli auðveldar barninu að læra íslensku auk þess sem það getur haft lykiláhrif á nám barnsins í framtíðinni.

Leikskólarnir Garðaborg og Nóaborg eru með Gaman saman einn laugardag í mánuði fyrir pólskumælandi og spænskumælandi fjölskyldur, en þar gefast börnum tækifæri til að nota móðurmál sitt í samskiptum við önnur börn og fullorðna. Þá eru samtökin Móðurmál með móðurmálskennslu fyrir börn frá leikskólaaldri og rétt er að benda foreldrum á það. Þá er Pólski skólinn starfandi alla laugardaga fyrir börn frá 6 ára aldri. Ýmsar upplýsingar er einnig að finna á Tungumálatorginu.

Hér eru bæklingar til foreldra um mikikilvægi móðurmáls af verkefnasíðunni SPICE sem er samstarfsverkefni Íslands og Spánar á ensku, arabísku, frönsku, pólsku,  portúgölsku, rúmönsku,  og rússnesku 

Mikilvægt er að hafa í huga að máltaka ungra barna er þroskaferli. Það getur verið mjög erfitt fyrir ungt barn í máltöku móðurmáls að koma inn í íslenskt málumhverfi þar sem það hvorki skilur það sem fram fer eða getur nýtt það tungumál sem það kann til að eiga í samskiptum. Á þessum tíma er það lykilatriði að foreldrar örvi móðurmál barna heimafyrir til að barnið tapi ekki móðurmálinu sínu og leikskólinn getur leitað leiða til að vinna með móðurmálið og sýna því virðingu þrátt fyrir aukna áherslu á íslensku eftir því sem barnið verður öruggara í leikskólanum. 

Börn geta lært fleiri en eitt tungumál í einu og þegar vel gengur halda móðurmálið og íslenskan sem barnið er að læra, áfram að þróast og næra hvert annað í stað þess að taka eitthvað í burtu hvort frá öðru. Mikilvægt er að fjölskyldur og skólar vinni saman að því að efla móðurmál barnsins og að allir geri sér grein fyrir mikilvægi þess að barnið haldi áfram að þroska móðurmálið eftir að það byrjar að læra íslensku. Þá þarf að hafa í huga að börn hafa oft ólíkan orðaforða á móðurmáli og íslensku en með samvinnu er hægt að auðga orðaforða barna á báðum tungumálum.

Hvernig getur leikskólinn unnið með foreldrum að því að örva og efla móðurmálið?

Hér fyrir neðan eru ýmsar aðferðir sem leikskólinn getur notað til þess að vinna með móðurmál barnanna. Í aðlögun getur verið gott að byrja á því að læra nokkur orð á móðurmáli barna, t.d. hvaða orð foreldrar nota til að hugga barnið, eða orð yfir helstu þarfir barnsins, pissa, drekka o.s.frv. Hægt er að lána foreldrum heim bækur sem verið er að lesa á íslensku og hvetja foreldra til að skoða þær með barninu og ræða um þær á móðurmáli. Þá getur leikskólinn látið foreldra vita hvaða þætti eða þemu er verið að vinna með hverju sinni (líkamsheiti, fatnað, liti, árstíðir, sagnir, hugtök eða annað) og hvatt foreldra til að gera slíkt hið sama á móðurmálinu. Myndræna orðabókin Ljáðu mér orð getur nýst vel en með því að nota myndrænar samskiptabækur fær barnið tækifæri til að æfa sig heima í að segja frá því sem það gerði í leikskólanum á móðurmáli og ef foreldrar senda myndir í leikskólann getur barnið æft sig að segja frá því á íslensku sem það gerði heima á móðurmálinu.   

Hér má sjá hagnýtan lista sem Hulda Karen Daníelsdóttir hefur tekið saman yfir leiðir sem kennarar geta nýtt.

 Ef einhverjir eru til staðar í leikskólanum sem tala móðurmál barnsins er um að gera að virkja þá í samskiptum við barnið til þess að útskýra og leiða það í gegnum fyrstu skrefin. Því betur sem unnið er með barninu í upphafi aðlögunar með því að leita allra leiða til að draga úr streitu og auka vellíðan þeim mun meiri líkur eru á að barnið öðlist fljótt sjálfstraust til að takast á við daglegt líf í leikskólanum, eignast vini og verða virkur þátttakandi í barnahópnum. Hér er slóð inn á mjög áhugaverða og gagnlega bók sem hægt er að nýta til að vinna með börnum með annað móðurmál en íslensku Many Languages One Classroom.

Á síðunni myndrænt efni eru slóðir inn á bækur og fleira efni þar sem áherslan er á ritmál og móðurmál barnanna í hópnum. Smellið hér til að komast á myndrænt efni.

Virðing fyrir móðurmáli barna

Það hefur mikil áhrif á mótun sjálfsmyndar barna þegar þau upplifa að virðing sé borin fyrir móðurmáli þeirra. Mörg skemmtileg og einföld verkefni er hægt að vinna með öllum barnahópnum til þess að kenna þeim nokkur orð í móðurmálum hvers annars og auka um leið virðingu barnahópsins fyrir móðurmálum hvers annars. Þá getur leikskólakennarinn ýtt undir færni barna í móðurmáli með því að spyrja barnið hvort það þekki orðin sem verið er að vinna með á móðurmálinu. Einnig með því að endurtaka það sem börnin segja á móðurmáli en þá virkar hann um leið sem fyrirmynd að því hvernig hægt er að byrja að æfa sig í nýju tungumáli; með því að herma eða endurtaka. 

Mikilvægt að muna
Kannið hjá foreldrum barna og starfsfólki hvaða tungumál það eru sem töluð eru í leikskólanum. Finnið út hvaða tungumál börnin tala og hvaða tungumál eru töluð, rituð og lesin á heimilinu. Málumhverfi barna getur verið afar margslungið. Móðir af erlendum uppruna getur talað sitt móðurmál við barnið sitt og faðir sem ættaður er frá öðru landi talar sitt móðurmál. Þriðja tungumálið getur svo verið samskiptamál móður og föður. Íslenska getur þannig verið fjórða tungumálið sem barnið lærir.

Reynið að útvega ritmál á ólíkum tungumálum í samvinnu við foreldra og starfsfólk sem talar önnur mál en íslensku. Notið ritmálsmerkingar, stafróf og bækur barna með annað móðurmál en íslensku sem hluta af leikskólastarfinu.

-Safnið bókum, þulum, vísum, og tónlist á ólíkum tungumálum.

-Verið í góðum samskiptum við foreldra og fáið frá þeim upplýsingar um móðurmál þeirra.

-Biðjið börnin um að kenna hvert öðru nokkur orð eða orðatiltæki. 

-Útbúið orðalista með algengum orðum á móðurmáli barnsins og íslensku. Sjá dæmi um orðalista hér.

-Útbúið myndrænar orðabækur þar sem barnið sjálft er í brennidepli. Sjá dæmi um slíka bók hér.

 

 

 

Skapið tækifæri fyrir tvítyngdu börnin til þess að deila reynslu sinni að heiman og nota orð úr  móðurmálinu, til dæmis í heimiliskróknum, í leik eða í umræðum um það sem börnin hafa verið að gera. Hvetjið tvítyngt starfsfólk til þess að styðja við móðurmálsþroska barna sem tala sama mál. Einnig er hægt að útbúa blöð með tölustöfum eins og sést hér til hliðar þar sem 2 eru skrifaðir á fjölbreyttum tungumálum.

 

Málumhverfi mitt
Takið mynd af öllum börnunum og setjið mynd af hverju barni í miðjuna á pappírshring. Útvegið myndir af foreldrum og fjölskyldumeðlimum sem og leikskólakennurum barnsins og starfsfólki. Skrifið undir myndirnar hvaða tungumál hver aðili talar við barnið eða hvaða tungumál hver aðili kann. Hægt er að hengja pappírshringina uppá vegg og safna þannig upplýsingum um öll þau mál sem töluð eru af börnunum, fjölskyldum þeirra og starfsfólki og auka þannig virðingu gagnvart fjölbreytileika tungumála.

Ólík tungumál
Biðjið foreldra um að lesa stuttar sögur eða syngja á móðurmálinu inn á snældu sem síðan er hægt að spila fyrir börnin.

Nafnaljóð
Takið nöfn barnanna og skrifið þau (eða börnin skrifa sjálf) upp á blað með því að hafa hvern staf í nafninu sem upphafsstaf að orði. Hjálpið börnunum til að finna eitt fallegt orð fyrir hvern staf og búa þannig til ljóð úr nafninu sínu. Einnig er hægt að nota hvern staf til að segja eitthvað fallegt um barnið og búa þannig til falleg orð sem lýsa barninu og mynda um leið nafnið þeirra. Um leið og við veitum nöfnum barnanna athygli og sýnum þeim virðingu er þetta gott verkefni fyrir málörvun.

H- hugrakkur	J- jákvæð
E- elskulegur	U- umburðarlynd
L- ljúfur	D- dugleg
G- glaður	I- iðin
I- innilegur	T- trygg
	H- hjálpfús

Skemmtilegur fróðleikur af Vísindavefnum

Hvers vegna eru orðin "mamma" og "pabbi" svona svipuð í ólíkum tungumálum, til dæmis íslensku og kínversku? Smellið hér og sjáið svarið.

 

Fleiri verkefni til að vinna með tungumálið
Málörvun og íslenska
Náttúra, umhverfi, samfélag
Fjölskylda og fjölbreytni
Alls konar fólk
Hæfileikar hvers og eins
Heimur myndlistar
Heimur tónlistar